भक्ति पाठ

गजेन्द्र मोक्षः (श्रीमद्भागवतम्) १

गजेन्द्र मोक्षः (श्रीमद्भागवतम्) १

परिचय

यह मौलिक मार्गदर्शिका गजेन्द्र मोक्षः (श्रीमद्भागवतम्) १ और उसके नाम में आए ज्योतिषीय भाषा का परिचय देती है। यह शैक्षिक समीक्षा है, कोई व्यक्तिगत पाठ या भविष्यवाणी नहीं।

पाठ

[ द्वितीयोऽध्यायः – तृतीयोऽध्यायः – चतुर्थोऽध्यायः ]

श्रीशुक उवाच –

आसीद्गिरिवरो राजन् त्रिकूट इति विश्रुतः ।

क्षीरोदेनावृतः श्रीमान् योजनायुतमुच्छ्रितः ॥ १ ॥

तावता विस्तृतः पर्यक्त्रिभिः शृङ्गैः पयोनिधिम् ।

दिशश्च रोचयन्नास्ते रौप्यायसहिरण्मयैः ॥ २ ॥

अन्यैश्च ककुभः सर्वा रत्नधातु विचित्रितैः ।

नानाद्रुमलतागुल्मैः निर्घोषैः निर्झराम्भसाम् ॥ ३ ॥

सदानिमज्यमानाङ्घ्रिः समन्तात्पय ऊर्मिभिः ।

करोति श्यामलां भूमिं हरिन्मरकताश्मभिः ॥ ४ ॥

सिद्धचारणगन्धर्वैर्विद्याधर महोरगैः ।

किन्नरैरप्सरोभिश्च क्रीडद्भिर्जुष्टकन्दरः ॥ ५ ॥

यत्र सङ्गीतसन्नादैर्नदद्गुहममर्षया ।

अभिगर्जन्ति हरयः श्लाघिनः परशङ्कया ॥ ६ ॥

नानारण्यपशुव्रात सङ्कुलद्रोण्यलङ्कृतः ।

चित्रद्रुमसुरोद्यान कलकण्ठ विहङ्गमः ॥ ७ ॥

सरित्सरोभिरच्छोदैः पुलिनैर्मणिवालुकैः ।

देवस्त्रिमज्जनामोद सौरभाम्ब्वनिलैर्युतः ॥ ८ ॥

तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मनः ।

उद्यानमृतुमन्नाम ह्याक्रीडं सुरयोषिताम् ॥ ९ ॥

सर्वतोऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमैः ।

मन्दारैः पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकैः ॥ १० ॥

चूतैः प्रियालैः पनसैराम्रैराम्रातकैरपि ।

क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकैः ॥ ११ ॥

मधूकैस्तालसालैश्च तमालै रसनार्जुनैः ।

अरिष्टोदुम्बरप्लक्षैर्वटैः किंशुकचन्दनैः ॥ १२ ॥

पिचुमन्दैः कोविदारैः सरलैः सुरदारुभिः ।

द्राक्षेक्षु रम्भाजम्बूभिर्बदर्यक्षाभयामलैः ॥ १३ ॥

बिल्वैः कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकैरपि ।

तस्मिन्सरः सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ १४ ॥

कुमुदोत्पलकल्हार शतपत्रश्रियोर्जितम् ।

मत्तषट्पद निर्घुष्टं शकुन्तैः कलनिस्वनैः ॥ १५ ॥

हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वैः सारसैरपि ।

जलकुक्कुटकोयष्टि दात्यूहकलकूजितम् ॥ १६ ॥

मत्स्यकच्छपसञ्चार चलत्पद्मरजःपयः ।

कदम्बवेतसनल नीपवञ्जुलकैर्वृतम् ॥ १७ ॥

कुन्दैः कुरवकाशोकैः शिरीषैः कूटजेङ्गुदैः ।

कुब्जकैः स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभिः ॥ १८ ॥

मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभिः ।

शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमैः ॥ १९ ॥

तत्रैकदा तद्गिरिकाननाश्रयः

करेणुभिर्वारणयूथपश्चरन् ।

सकण्टकं कीचकवेणुवेत्रव-

-द्विशालगुल्मं प्ररुजन्वनस्पतीन् ॥ २० ॥

यद्गन्धमात्राद्धरयो गजेन्द्रा

व्याघ्रादयो व्यालमृगाश्च खड्गाः ।

महोरगाश्चापि भयाद्द्रवन्ति

सगौरकृष्णाः सरभाश्चमर्यः ॥ २१ ॥

वृका वराहा महिषर्क्षशल्या

गोपुच्छसालावृकमर्कटाश्च ।

अन्यत्र क्षुद्रा हरिणाः शशादयः

चरन्त्यभीता यदनुग्रहेण ॥ २२ ॥

स घर्मतप्तः करिभिः करेणुभि-

-र्वृतो मदच्युत्कलभैरभिद्रुतः ।

गिरिं गरिम्णा परितः प्रकम्पयन्

निषेव्यमाणोऽलिकुलैर्मदाशनैः ॥ २३ ॥

सरोऽनिलं पङ्कजरेणुरूषितं

जिघ्रन् विदूरान् मदविह्वलेक्षणः ।

वृतः स्वयूथेन तृषार्दितेन त-

-त्सरोवराभ्याशमथागमद्द्रुतम् ॥ २४ ॥

विगाह्य तस्मिन् अमृताम्बु निर्मलं

हेमारविन्दोत्पलरेणुवासितम् ।

पपौ निकामं निजपुष्करोद्धृतं

स्वात्मानमद्भिः स्नपयन्गतक्लमः ॥ २५ ॥

स पुष्करेणोद्धृतशीकराम्बुभि-

-र्निपाययन् संस्नपयन् यथा गृही ।

जिघ्रन् करेणुः कलभाश्च दुर्मना

ह्याचष्ट कृच्छ्रं कृपणोऽजमायया ॥ २६ ॥

तं तत्र कश्चिन्नृप दैवचोदितो

ग्राहो बलीयांश्चरणौ रुषाऽग्रहीत् ।

यदृच्छयैवं व्यसनं गतो गजो

यथाबलं सोऽतिबलो विचक्रमे ॥ २७ ॥

तथाऽऽतुरं यूथपतिं करेणवो

विकृष्यमाणं तरसा बलीयसा ।

विचुक्रुशुर्दीनधियोऽपरे गजाः

पार्ष्णिग्रहास्तारयितुं न चाशकन् ॥ २८ ॥

नियुध्यतोरेवमिभेन्द्रनक्रयो-

-र्विकर्षतोरन्तरतो बहिर्मिथः ।

समाः सहस्रं व्यगमन् महीपते

सप्राणयोश्चित्रममंसतामराः ॥ २९ ॥

ततो गजेन्द्रस्य मनोबलौजसां

कालेन दीर्घेण महानभूद्व्ययः ।

विकृष्यमाणस्य जलेऽवसीदतो

विपर्ययोऽभूत्सकलं जलौकसः ॥ ३० ॥

इत्थं गजेन्द्रः स यदाऽऽप सङ्कटं

प्राणस्य देही विवशो यदृच्छया ।

अपारयन्नात्मविमोक्षणे चिरं

दध्याविमां बुद्धिमथाभ्यपद्यत ॥ ३१ ॥

नमामि मे ज्ञातय आतुरं गजाः

कुतः करिण्यः प्रभवन्ति मोक्षितुम् ।

ग्राहेण पाशेन विधातुरावृतो

ह्यहं च तं यामि परं परायणम् ॥ ३२ ॥

यः कश्चनेशो बलिनोऽन्तकोरगा-

-त्प्रचण्डवेगादभिधावतो भृशम् ।

भीतं प्रपन्नं परिपाति यद्भया-

-न्मृत्युः प्रधावत्यरणं तमीमहे ॥ ३३ ॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे अष्टमस्कन्धे द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

[ द्वितीयोऽध्यायः – तृतीयोऽध्यायः – चतुर्थोऽध्यायः ]