Stotra

Sri Hayagriva Stotram

About

Sri Hayagriva Stotram is introduced as a stotra, a devotional hymn of praise. This original guide offers a place to explore its subject and approach the tradition with care.

Hymn text

श्रीमान् वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किककेसरी ।

वेदान्ताचार्यवर्यो मे सन्निधत्तां सदा हृदि ॥

ज्ञानानन्दमयं देवं निर्मलस्फटिकाकृतिम् ।

आधारं सर्वविद्यानां हयग्रीवमुपास्महे ॥ १ ॥

स्वतः सिद्धं शुद्धस्फटिकमणिभूभृत्प्रतिभटं

सुधासध्रीचीभिर्द्युतिभिरवदातत्रिभुवनम् ।

अनन्तैस्त्रय्यन्तैरनुविहितहेषाहलहलं

हताशेषावद्यं हयवदनमीडीमहि महः ॥ २ ॥

समाहारः साम्नां प्रतिपदमृचां धाम यजुषां

लयः प्रत्यूहानां लहरिविततिर्बोधजलधेः ।

कथादर्पक्षुभ्यत्कथककुलकोलाहलभवं

हरत्वन्तर्ध्वान्तं हयवदनहेषाहलहलः ॥ ३ ॥

प्राची सन्ध्या काचिदन्तर्निशायाः

प्रज्ञादृष्टेरञ्जनश्रीरपूर्वा ।

वक्त्री वेदान् भातु मे वाजिवक्त्रा

वागीशाख्या वासुदेवस्य मूर्तिः ॥ ४ ॥

विज्ञानविश्राणनबद्धदीक्षम् ।

दयानिधिं देहभृतां शरण्यं

देवं हयग्रीवमहं प्रपद्ये ॥ ५ ॥

अपौरुषेयैरपि वाक्प्रपञ्चैः

अद्यापि ते भूतिमदृष्टपाराम् ।

स्तुवन्नहं मुग्ध इति त्वयैव

कारुण्यतो नाथ कटाक्षणीयः ॥ ६ ॥

दाक्षिण्यरम्या गिरिशस्य मूर्तिः

देवी सरोजासनधर्मपत्नी ।

व्यासादयोऽपि व्यपदेश्यवाचः

स्फुरन्ति सर्वे तव शक्तिलेशैः ॥ ७ ॥

मन्दोऽभविष्यन्नियतं विरिञ्चो

वाचां निधे वञ्चितभागधेयः ।

दैत्यापनीतान् दययैव भूयोऽपि

अध्यापयिष्यो निगमान् न चेत् त्वम् ॥ ८ ॥

वितर्कडोलां व्यवधूय सत्त्वे

बृहस्पतिं वर्तयसे यतस्त्वम् ।

तेनैव देव त्रिदेशेश्वराणां

अस्पृष्टडोलायितमाधिराज्यम् ॥ ९ ॥

अग्नौ समिद्धार्चिषि सप्ततन्तोः

आतस्थिवान् मन्त्रमयं शरीरम् ।

अखण्डसारैर्हविषां प्रदानैः

आप्यायनं व्योमसदां विधत्से ॥ १० ॥

यन्मूलमीदृक् प्रतिभाति तत्त्वं

या मूलमाम्नायमहाद्रुमाणाम् ।

तत्त्वेन जानन्ति विशुद्धसत्त्वाः

त्वामक्षरामक्षरमातृकां त्वाम् ॥ ११ ॥

अव्याकृताद्व्याकृतवानसि त्वं

नामानि रूपाणि च यानि पूर्वम् ।

शंसन्ति तेषां चरमां प्रतिष्ठां

वागीश्वर त्वां त्वदुपज्ञवाचः ॥ १२ ॥

मुग्धेन्दुनिष्यन्दविलोभनीयां

मूर्तिं तवानन्दसुधाप्रसूतिम् ।

विपश्चितश्चेतसि भावयन्ते

वेलामुदारामिव दुग्धसिन्धोः ॥ १३ ॥

मनोगतं पश्यति यः सदा त्वां

मनीषिणां मानसराजहंसम् ।

स्वयं पुरोभावविवादभाजः

किङ्कुर्वते तस्य गिरो यथार्हम् ॥ १४ ॥

अपि क्षणार्धं कलयन्ति ये त्वां

आप्लावयन्तं विशदैर्मयूखैः ।

वाचां प्रवाहैरनिवारितैस्ते

मन्दाकिनीं मन्दयितुं क्षमन्ते ॥ १५ ॥

स्वामिन् भवद्ध्यानसुधाभिषेकात्

वहन्ति धन्याः पुलकानुबन्धम् ।

अलक्षिते क्वापि निरूढमूलं

अङ्गेष्विवानन्दथुमङ्कुरन्तम् ॥ १६ ॥

स्वामिन् प्रतीचा हृदयेन धन्याः

त्वद्ध्यानचन्द्रोदयवर्धमानम् ।

पयोभिरक्ष्णां परिवाहयन्ति ॥ १७ ॥

स्वैरानुभावास्त्वदधीनभावाः

समृद्धवीर्यास्त्वदनुग्रहेण ।

विपश्चितो नाथ तरन्ति मायां

वैहारिकीं मोहनपिञ्छिकां ते ॥ १८ ॥

प्राङ्निर्मितानां तपसां विपाकाः

प्रत्यग्रनिःश्रेयससम्पदो मे ।

समेधिषीरंस्तव पादपद्मे

सङ्कल्पचिन्तामणयः प्रणामाः ॥ १९ ॥

विलुप्तमूर्धन्यलिपिक्रमाणां

सुरेन्द्रचूडापदलालितानाम् ।

भूयान् प्रसादो मयि नाथ भूयात् ॥ २० ॥

परिस्फुरन्नूपुरचित्रभानु-

-प्रकाशनिर्धूततमोनुषङ्गम् ।

पदद्वयीं ते परिचिन्महेऽन्तः

प्रबोधराजीवविभातसन्ध्याम् ॥ २१ ॥

त्वत्किङ्करालङ्करणोचितानां

त्वयैव कल्पान्तरपालितानाम् ।

मञ्जुप्रणादं मणिनूपुरं ते

मञ्जूषिकां वेदगिरां प्रतीमः ॥ २२ ॥

सञ्चिन्तयामि प्रतिभादशास्थान्

सन्धुक्षयन्तं समयप्रदीपान् ।

व्याख्यानमुद्रामधुरं करं ते ॥ २३ ॥

चित्ते करोमि स्फुरिताक्षमालं

सव्येतरं नाथ करं त्वदीयम् ।

लीलाघटीयन्त्रमिवाश्रितानाम् ॥ २४ ॥

प्रबोधसिन्धोररुणैः प्रकाशैः

प्रवालसङ्घातमिवोद्वहन्तम् ।

विभावये देव सपुस्तकं ते

वामं करं दक्षिणमाश्रितानाम् ॥ २५ ॥

तमांसि भित्त्वा विशदैर्मयूखैः

सम्प्रीणयन्तं विदुषश्चकोरान् ।

निशामये त्वां नवपुण्डरीके

शरद्घने चन्द्रमिव स्फुरन्तम् ॥ २६ ॥

दिशन्तु मे देव सदा त्वदीयाः

दयातरङ्गानुचराः कटाक्षाः ।

श्रोत्रेषु पुंसाममृतं क्षरन्तीं

सरस्वतीं संश्रितकामधेनुम् ॥ २७ ॥

विशेषवित्पारिषदेषु नाथ

विदग्ध गोष्ठीसमराङ्गणेषु ।

जिगीषतो मे कवितार्किकेन्द्रान्

जिह्वाग्रसिंहासनमभ्युपेयाः ॥ २८ ॥

त्वां चिन्तयन् त्वन्मयतां प्रपन्नः

त्वामुद्गृणन् शब्दमयेन धाम्ना ।

स्वामिन् समाजेषु समेधिषीय

स्वच्छन्दवादाहवबद्धशूरः ॥ २९ ॥

नानाविधानामगतिः कलानां

न चापि तीर्थेषु कृतावतारः ।

ध्रुवं तवानाथपरिग्रहायाः

नवं नवं पात्रमहं दयायाः ॥ ३० ॥

अलङ्कृषीरन् हृदयं मदीयम् ।

तत्त्वानि सम्यञ्चि तव प्रसादात् ॥ ३१ ॥

व्याख्यामुद्रां करसरसिजैः पुस्तकं शङ्खचक्रे

बिभ्रद्भिन्नस्फटिकरुचिरे पुण्डरीके निषण्णः ।

अम्लानश्रीरमृतविशदैरंशुभिः प्लावयन् मां

आविर्भूयादनघमहिमा मानसे वागधीशः ॥ ३२ ॥

वागर्थसिद्धिहेतोः पठत हयग्रीवसंस्तुतिं भक्त्या ।

कवितार्किककेसरिणा वेङ्कटनाथेन विरचितामेताम् ॥ ३३ ॥

कवितार्किकसिंहाय कल्याणगुणशालिने ।

श्रीमते वेङ्कटेशाय वेदान्तगुरवे नमः ॥

इति श्रीवेदान्तदेशिक कृत श्री हयग्रीव स्तोत्रम् ।